Rewitalizacja Starówki

  • Drukuj zawartość bieżącej strony
  • Zapisz tekst bieżącej strony do PDF

Celem realizowanego w latach 2010 - 2013 projektu pn. „Rewitalizacja i ochrona olkuskiej starówki” w ramach Małopolskiego Regionalnego Programu Operacyjnego było ożywienie przestrzeni publicznej i gospodarczej, nadanie jej „świeżego” wyglądu, a także przywrócenie aktualności dawnemu znaczeniu zabytkowego centrum Olkusza, ze szczególnym uwzględnieniem kwestii społecznej. Rewitalizacja realizowana w  sercu miasta, urbanistycznie objęła  swoim zakresem Rynek oraz większość wychodzących z niego ulic.

W ramach projektu, którego autorem był arch. Jacek Hajkowski, wykonano modernizację infrastruktury i układu komunikacyjnego, wprowadzenie elementów wodnych, iluminację wybranych obiektów budowlanych, ale także podkreślono walory historyczne i kulturowe tego szczególnego miejsca. Realizacja projektu została poprzedzona wykonaniem sondaży archeologicznych w pierzejach rynku, ze względu na możliwość występowania przedproży. Wykonano także bezinwazyjne badania georadarowe w obrębie płyty rynku, których zadaniem było dostarczenie informacji na temat podziemnych elementów, w tym sieci infrastruktury technicznej oraz murów gotyckiego ratusza i XX-wiecznej wieży ciśnień. Przeprowadzone w 2007 roku bezinwazyjne badania georadarowe nie potwierdziły istnienia murów ratusza. Nie znany był w związku z tym stan zachowania tego zabytku. Pomimo tego, przewidując możliwość zachowania szczątkowych reliktów ratusza, w projekcie założono niewielką ich ekspozycję.

W 2010 roku rozpoczęto prace budowlane na ul. Basztowej, gdzie pojawiły się pierwsze niespodzianki archeologiczne, co skutkowało zmianami projektowymi, a także rozszerzeniem zakresu badań archeologicznych. Odkrycia murów średniowiecznego kwartału zabudowy królewskiej w ulicy Basztowej oraz zachowane w stanie nienaruszonym ziemne nawarstwienia historyczne, były pierwszymi spośród szeregu odkryć, które wymagały wykonania badań historycznych, archeologicznych i architektonicznych oraz miały wpływ na ewaluowanie samego procesu rewitalizacyjnego. Kolejnych odkryć dawnej zabudowy, której ślady pozostały jedynie w warstwach ziemnych dokonano w ulicach Żuradzkiej, Augustiańskiej, Bóżniczej oraz w pierzei południowej i północnej rynku.

Szczególnie istotne, bo zmieniające dotychczasowy stan wiedzy były odkrycia w ulicy Augustiańskiej. Dotyczyły one kształtu i lokalizacji gotyckiego kościoła Najświętszej Marii Panny, jednej z trzech, obok olkuskiej fary (obecnie Bazyliki Mniejszej pw. Św. Andrzeja Apostoła) i ratusza, znamienitych budowli, które w przeszłości górowały nad miastem. Kolejnymi efektem badań archeologicznych było odkrycie przebiegu murów miejskich w każdej z wychodzących z rynku ulic. Podczas badań stwierdzono zmianę przebiegu umocnień obronnych Olkusza od strony północnej (ul. Floriańska), odkryto przedproża średniowiecznej zabudowy rynku, szyby kopalniane, z których dwa były na pewno starsze niż miasto lokacyjne oraz relikty wagi miejskiej, której lokalizacja także okazała się być inna niż domniemywana na podstawie mapy Dominika Deutscha z 1761 r. 

Jednak najbardziej spektakularnym odkryciem i jednocześnie mającym największy wpływ na ostateczny kształt projektu rewitalizacyjnego, było odkrycie dobrze zachowanych piwnic gotyckiego ratusza. Z myślą o rozwoju turystycznym miasta, doceniając jednocześnie kulturową wartość tego zabytku, w porozumieniu z Wojewódzkim Konserwatorem Zabytków Panem Janem Janczykowskim, władze miejskie podjęły decyzję o docelowej adaptacji odkrytych piwnic ratusza na cele muzealno-wystawiennicze,  uwzględniając także społeczne oczekiwania, w tym środowisk naukowych oraz osób zaangażowanych w propagowanie wiedzy o regionie.  Jako pierwsza już na głębokości kilkudziesięciu centymetrów pod płytą rynku odsłoniła się doskonale zachowana korona murów ratusza oraz XX-wiecznej wieży ciśnień, której budowa zniszczyła część wschodniej ściany ratusza. Podjęto prace związane z odgruzowaniem komór, pozyskując z zasypiska materiał archeologiczny w postaci m.in. ceramiki i kul armatnich wykonanych z rodzimego czerwonego piaskowca parczewskiego. W trakcie prac okazało się, że piwnice przesklepione były kamiennymi sklepieniami kolebkowymi, których stan zachowania wymagał podjęcia natychmiastowych działań zabezpieczających przed całkowitą destrukcją. Najlepiej zachowane było sklepienie w obrębie pomieszczenia wieży ratuszowej, chociaż także ono uszkodzone zostało przez  wodociągi związane z funkcjonowaniem wieży ciśnień. Aby móc kontynuować odgruzowywanie pomieszczeń, wykonano kotwienia i iniekcje pozostałości sklepień, zabezpieczając je tym samym przed destrukcją oraz dając możliwość uzupełnienia zniszczonej substancji, w oparciu o zachowany kształt wezgłowi.

Kolejne etapy ukazały elementy piwnic ratusza tak unikatowe jak piec hypokaustyczny z bardzo staranie wykonanym  narożnikiem z ciosów wspomnianego kamienia parczewskiego, almarie czy elementy portali i posadzek, a także wykusz latryny i fundamenty  przybudówek wokół ratusza. Niektóre zastanawiające na etapie badań terenowych odkrycia, jak np. wapno w najniższych partiach pomieszczeń piwnicznych ratusza, potwierdzone zostały powadzoną równolegle kwerendą archiwalną, która przyniosła wiedzę o wykorzystaniu piwnic rozebranego ratusza  jako skład wapna. Wspomniana kwerenda archiwalna została przeprowadzona przez dra Waldemara Komorowskiego.

Równocześnie z badaniami archeologicznymi prowadzonymi pod kierownictwem mgr Izabeli Mianowskiej, były wykonywane badania architektoniczne ratusza przez dra Waldemara Niewaldę. W oparciu o wyniki badań archeologicznych i architektonicznych Wojewódzki Konserwator Zabytków wydał zalecenia konserwatorskie. Podjęte w wyniku szeregu spotkań, konsultacji i dyskusji decyzje odnośnie ratusza, a także brak reliktów wagi miejskiej w domniemywanym miejscu, wymagały wprowadzenia zmian projektowych w obrębie ratusza i jego bezpośredniego otoczenia. Ratusz stał się sercem rewitalizowanego obszaru.

Planowany termin zakończenia prac musiał ulec tym samym przesunięciu, a sama ich kontynuacja w tym obszarze poprzedzona musiała zostać pracami zabezpieczającymi mury ratusza.  Na tym etapie wiadomym było już, że piwnice zostaną publicznie udostępnione, a zabytkowa substancja  zabezpieczona okalającym murem i płytą stropową, z zastosowaniem rozwiązań  technologicznych izolujących obiekt przed wpływem warunków atmosferycznych. Na poziomie płyty rynku obrys ratusza został uczytelniony poprzez zastosowanie innego rodzaju nawierzchni oraz poprzez nadbudowanie fragmentów murów, a obrys wieży ratuszowej został zaakcentowany kształtem drewnianej sceny. Wykonano też klatkę schodową do piwnic ratusza, z której dzięki przykrywającemu ją przeszkleniu widoczna jest z płyty rynku północna ściana ratusza z kamiennymi elementami latryny i wejścia do piwnic. W trakcie prac budowlanych związanych ze wschodnią, rekreacyjną częścią rynku, obejmującą fontannę oraz zieleń, natrafiono po raz kolejny na relikty murów, interpretując odkrycie jako poszukiwaną wcześniej wagę miejską. Okazało się, iż jej fundamenty znajdują się na drugim końcu wschodniej części płyty rynku. Obrys wagi miejskiej został zaakcentowany poprzez zmianę rodzaju nawierzchni oraz częściową nadbudowę.

Podczas prac ziemnych i powiązanych z nimi badań archeologicznych pozyskano przeszło 100 000 zabytkowych przedmiotów, w tym monety, ceramikę, kawałki ołowiu, skóry, elementy odzieży, ozdób metalowych czy drewna, których część będzie eksponowana w podziemnej trasie turystycznej w piwnicach ratusza.

Rewitalizacja została sfinansowana ze środków gminy Olkusz oraz dotacji Małopolskiego Regionalnego Programu Operacyjnego i Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego.

Rewitalizacja olkuskiej Starówki okazała się wielkim wyzwaniem dla Gminy Olkusz. Jednak podjęty wysiłek i uzyskane efekty wzbogaciły atrakcyjność Olkusza zarówno dla mieszkańców, jak i turystów.